Oświetlenie awaryjne jest jednym z podstawowych elementów zapewniających bezpieczeństwo użytkowników budynków w przypadku zaniku zasilania podstawowego. Umożliwia bezpieczne opuszczenie obiektu, wskazuje kierunki ewakuacji, a w określonych przypadkach pozwala również na kontynuowanie pracy lub bezpieczne zakończenie procesów technologicznych. Skuteczność takiego systemu zależy od właściwego doboru i rozmieszczenia opraw, sposobu ich zasilania oraz prawidłowego wykonania instalacji elektrycznej.
Oświetlenie awaryjne uruchamia się w przypadku zaniku zasilania oświetlenia podstawowego. Wyróżnia się dwa jego rodzaje, które różni się zakresem zastosowania, rodzajem stosowanych opraw ora wymaganiach, które stawia się przed tymi rozwiązaniami.
Oświetlenie ewakuacyjne ma zapewnić odpowiednie warunki do bezpiecznego opuszczenia budynku. Obejmuje oświetlenie dróg ewakuacyjnych, oświetlenie stref otwartych (inaczej oświetlenie antypaniczne) oraz oświetlenie stref wysokiego ryzyka. Ma umożliwić orientację w przestrzeni, rozpoznanie przeszkód i bezpieczne dotarcie do wyjścia. W strefach wysokiego ryzyka musi ponadto zapewniać warunki do bezpiecznego zakończenia niebezpiecznych czynności.
Oświetlenie zapasowe pozwala na kontynuowanie określonych czynności po zaniku zasilania podstawowego. Stosuje się je m.in. w pomieszczeniach technicznych, zakładach przemysłowych i obiektach, w których nagłe wyłączenie oświetlenia mogłoby zakłócić proces technologiczny. Jeżeli oświetlenie zapasowe ma również pełnić funkcję oświetlania ewakuacyjnego, musi spełniać właściwe dla niego wymagania.
Stosowane oprawy oświetlenia awaryjnego różnią się funkcją, konstrukcją, sposobem działania oraz rodzajem zasilania. Dobór konkretnego rozwiązania zależy od przeznaczenia pomieszczenia, wymaganych parametrów oświetlenia i przyjętej koncepcji instalacji. Do konstrukcji i bezpieczeństwa opraw oświetlenia awaryjnego odnosi się norma PN-EN 60598-2-22,.
Oprawy oświetlenia ewakuacyjnego służą do oświetlania dróg ewakuacyjnych oraz zapewnienia widoczności oznakowania wskazującego kierunek wyjścia. Tę drugą rolę spełniają oprawy znaków bezpieczeństwa wyposażone w odpowiednie piktogramy.
Dla dróg ewakuacyjnych o szerokości do 2 m przyjmuje się co najmniej 1 lx w osi drogi oraz co najmniej 0,5 lx w pasie centralnym obejmującym minimum połowę jej szerokości, zgodnie z właściwymi warunkami określonymi w normie. Istotne są również równomierność oświetlenia, ograniczenie olśnienia i odpowiedni czas osiągnięcia wymaganych parametrów po zaniku zasilania. Wymagania w tym zakresie określa m.in. norma PN-EN 50172.
Podczas montażu trzeba także zapewnić prawidłowe rozmieszczenie opraw przy schodach, zmianach poziomu podłogi, skrzyżowaniach korytarzy, wyjściach ewakuacyjnych i urządzeniach przeciwpożarowych. Sama obecność oprawy w danym pomieszczeniu nie oznacza jeszcze, że instalacja spełnia wymagania dotyczące natężenia oświetlenia.
Oprawy ze znakami ewakuacyjnymi montuje się m.in. przy wyjściach, na skrzyżowaniach dróg ewakuacyjnych i w miejscach zmiany kierunku przemieszczania się. Każdy znak musi jednoznacznie wskazywać kierunek ewakuacji i pozostawać widoczny z wymaganej odległości. Dlatego ważne jest nie tylko rozmieszczenie znaków, ale również odpowiednia orientacja piktogramów.
Oprawy mogą pracować w trybie ciągłym oraz nieciągłym. W trybie ciągłym oprawy świecą zarówno podczas normalnej pracy instalacji, jak i po zaniku zasilania podstawowego. Oprawy pracujące w trybie nieciągłym uruchamiają się dopiero w sytuacji awaryjnej.
Zgodnie z Warunkami Technicznymi awaryjne oświetlenie ewakuacyjne powinno działać przez co najmniej godzinę od zaniku oświetlenia podstawowego. Na rynku dostępne są także oprawy, o dłuższym czasie pracy awaryjnej, wynoszącym 3 h.
W dużych obiektach komercyjnych, takich jak centra handlowe, biurowce i budynki wysokościowe, stosowane są często systemy centralnego zasilania i monitorowania opraw. Umożliwiają one kontrolowanie sprawności urządzeń, wykrywanie uszkodzeń oraz organizowanie przeglądów poszczególnych stref instalacji.
Oprawy oświetlenia zapasowego w zależności od charakteru pracy i rodzaju zagrożeń mogą zapewniać pełny poziom oświetlenia podstawowego albo poziom ograniczony do niezbędnego minimum.
W obiektach medycznych, laboratoriach i centrach danych stosuje się również rozwiązania współpracujące z systemami zasilania gwarantowanego i monitorowania stanu instalacji. Ich zadaniem jest utrzymanie oświetlenia w pomieszczeniach, w których przerwa w pracy urządzeń mogłaby powodować zagrożenie życia lub zakłócenia funkcjonowania obiektu.
Oprawy oświetlenia awaryjnego mogą być zasilane z centralnego systemu bateryjnego albo mieć własne akumulatory.
W systemach centralnych jedna bateria zasila większą liczbę opraw. Rozwiązanie to stosuje się przede wszystkim w rozbudowanych obiektach, takich jak centra handlowe, biurowce, szpitale czy budynki wysokościowe. Centralizacja ułatwia kontrolę zasilania i diagnostykę. Wymaga jednocześnie odpowiedniego wykonania obwodów oraz uwzględnienia wymagań dotyczących ich niezawodności i ochrony przeciwpożarowej. Szczególne znaczenie mają warunki pracy akumulatorów, takie jak temperatura otoczenia, wentylacja pomieszczenia oraz zapewnienie dostępu do konserwacji i wymiany elementów.
Przy zasilaniu indywidualnym każda oprawa ma własne źródło zasilania awaryjnego. Po zaniku napięcia układ elektroniczny uruchamia zasilanie akumulatorowe. Takie rozwiązanie jest często stosowane w mniejszych obiektach, ponieważ nie wymaga rozbudowanej instalacji centralnego zasilania. Oprawy z indywidualnymi akumulatorami wymagają regularnej kontroli stanu baterii i układów ładowania. Przy dużej liczbie urządzeń oznacza to konieczność prowadzenia przeglądów w wielu punktach budynku.
Jednym z najczęstszych problemów jest nieprawidłowe rozmieszczenie opraw, skutkujące miejscowym niewystarczającym natężeniem oświetlenia. Najczęściej pojawiają się zbyt duże odległości między urządzeniami lub pominięcie schodów czy zakrętów korytarzy. Rozmieszczenie opraw powinno zatem dokładnie odpowiadać dokumentacji projektowej i obliczeniom oświetleniowym.
Błędem jest również nieprawidłowa orientacja piktogramów. Dotyczy to przede wszystkim znaków kierunkowych, które po zamontowaniu mogą wskazywać niewłaściwy kierunek ewakuacji. Przed odbiorem instalacji należy sprawdzić ich czytelność z miejsc, z których będą obserwowane.
Kolejnym problemem jest zastosowanie opraw o zbyt krótkim czasie pracy awaryjnej. Urządzenia należy dobierać do wymaganego czasu pracy awaryjnej (w przypadku oświetlenia ewakuacyjnego co najmniej 1 h), a nie wyłącznie na podstawie ich mocy, wymiarów czy sposobu montażu.
Źródłem problemów mogą być także nieprawidłowości w wykonywaniu okablowania. Dotyczą m.in. niewłaściwego podłączenia przewodów zasilających, błędnego rozdzielenia obwodów oraz doboru przewodów i zabezpieczeń niezgodnego z wymaganiami systemu.
Bardzo problematyczne mogą być błędy w wykonaniu zasilania. Błędy w tym zakresie mogą spowodować, że oprawa nie uruchomi się po zaniku napięcia lub akumulatory nie będą się prawidłowo ładować. W instalacjach z centralną baterią szczególnie ważne jest zachowanie wymaganej niezawodności zasilania oraz prawidłowe prowadzenie i zabezpieczenie obwodów. W oprawach wyposażonych w indywidualne akumulatory trzeba zwrócić uwagę na sposób podłączenia zasilania i układów sterowania.
Po zakończeniu montażu konieczne jest sprawdzenie działania instalacji. Kontrola powinna obejmować prawidłowe uruchamianie opraw po zaniku zasilania podstawowego, wymagany czas pracy awaryjnej oraz zgodność rozmieszczenia i działania urządzeń z dokumentacją.
Oświetlenie awaryjne wymaga także regularnych przeglądów podczas eksploatacji. Wykonuje się m.in. krótkie testy funkcjonalne oraz okresowe testy pełnego czasu pracy awaryjnej. W praktyce stosuje się kontrole miesięczne i roczne, przy czym szczegółowy sposób ich realizacji zależy od zastosowanego systemu i obowiązujących wymagań.
Podczas przeglądów sprawdza się stan akumulatorów, działanie układów przełączających, źródeł światła oraz urządzeń monitorujących. W systemach z centralną baterią kontrolą obejmuje się również urządzenia zasilające i stan poszczególnych obwodów.
Ważnym elementem jest dokumentacja powykonawcza, obejmująca rozmieszczenie opraw, schematy zasilania, parametry urządzeń i wyniki przeprowadzonych testów. Dokumentacja powinna być aktualizowana po zmianach w instalacji, a wyniki okresowych kontroli rejestrowane. Ułatwia to identyfikowanie usterek, planowanie wymiany akumulatorów oraz utrzymanie wymaganej sprawności systemu.
